English

Pa oblygiadau a chyfleoedd y dylem eu hystyried wrth ddefnyddio sganio neu argraffu 3D i greu modelau digidol 3D o’n casgliadau?

Wrth i beiriannau sganio ac argraffu 3D ddod yn fwy fforddiadwy, mae’n bosibl y byddwch yn ystyried modelu 3D i raddau helaethach fel rhan o strategaeth ddigidol eich sefydliad treftadaeth. Mae’r canllawiau hyn yn adolygu meysydd polisi allweddol yn ymwneud â defnyddio a lledaenu asedau digidol, yn cynnwys y goblygiadau sydd ynghlwm wrth eiddo deallusol. Hefyd, trafodir agweddau allweddol y dylid eu hystyried wrth feddwl am greu modelau 3D o’ch casgliad.

Mae'r adnodd hwn ar gael yn Saesneg a Chymraeg
Two dogs sitting in front of a large building with a clocktower
Image courtesy of VisitBritain © Kathryn Ramsden

What implications and opportunities should we consider when using 3D scanning or printing to create 3D digital models from our collections?

1. Cyfleoedd a heriau wrth ddefnyddio technoleg 3D

Mae creu modelau 3D o arteffactau diwylliannol yn gallu meithrin dysg a chynnig ffyrdd newydd o ymgysylltu â threftadaeth. Hefyd, gall y broses gynnig mynediad at adnoddau nad oedd modd i gynulleidfaoedd gael gafael arnynt yn y gorffennol, a gall helpu i ddiogelu eitemau bregus.

Yn y bôn, mae yna ddwy ffordd o greu asedau tri dimensiwn:

  • Sganio 3D – dyma dechnoleg ddigyffwrdd, annistrywiol sy’n cofnodi siâp gwrthrychau mewn modd digidol gan eu delweddu mewn gofod 3D digidol. Mae yna sawl dull o fynd i’r afael â sganio 3D, yn cynnwys ond heb fod yn gyfyngedig i ffotogrametreg, sef y dull mwyaf hygyrch yn ddi-os, sganio gyda laser a sganio gyda golau strwythuredig.
  • Argraffu 3D neu weithgynhyrchu haen-ar-haen – dyma broses lle caiff gwrthrychau solet tri dimensiwn eu creu ar sail ffeil ddigidol. Yn ystod proses haen-ar-haen, caiff gwrthrych ei greu trwy osod un haen ar ben y llall. Gellir gweld pob un o’r haenau hyn ar ffurf trawstoriad tenau o’r gwrthrych.

Mae defnyddio sganio ac argraffu 3D mewn sefydliadau treftadaeth yn esgor ar heriau a goblygiadau. Bydd yn eich galluogi i wneud y canlynol:

  • Atgynhyrchu gwrthrychau’n gyflym.
  • Lledaenu a rhannu arteffactau yn ddigidol ac yn ffisegol.
  • Cynorthwyo i ddychwelyd eitemau i wlad eu tarddiad.
  • Cyfoethogi rhaglenni cynulleidfaoedd a rhaglenni dysgu.

Eto i gyd, ar yr un pryd mae’r gwaith hwn yn herio cyfreithiau Eiddo Deallusol presennol, mae angen sgiliau digidol ychwanegol i’w wneud a gall arwain at gostau sylweddol.

Yn yr adnodd hwn bydd ein harbenigwr, Dr Amelia Knowlson o Brifysgol Leeds, yn archwilio’r goblygiadau sydd ynghlwm wrth sganio 3D mewn perthynas ag Eiddo Deallusol a’r hyn y bydd angen ichi ei ystyried wrth ddigidoleiddio eich casgliad.

 

2. Dod o hyd i’ch ffordd trwy gyfreithiau hawlfraint a Creative Commons

Yn ôl Sefydliad Eiddo Deallusol y Byd (WIPO), bydd cyfreithiau hawlfraint yn amddiffyn gwreiddioldeb darnau o waith ynghyd â hawl y crëwr i’w hatgynhyrchu. Felly, os caiff copïau eu gwneud o wrthrych gwreiddiol trwy ddefnyddio peiriant argraffu 3D, a hynny heb ganiatâd, gall y crëwr hawlio iawn dan gyfraith hawlfraint.

Felly, os bydd gan sefydliad treftadaeth waith dan hawlfraint yn ei gasgliad, bydd angen i’r sefydliad gael caniatâd gan berchennog yr hawlfraint i atgynhyrchu’r gwaith hwnnw.

Hawlfraint a sganio 3D

Mae sganio 3D yn faes rhywfaint yn fwy annelwig. Mae nifer o bobl yn credu y byddai creu sgan 3D yn esgor ar ei ddiogelwch hawlfraint ei hun gan fod yn rhaid i awdur unrhyw sgan 3D wneud ymdrech bersonol, greadigol a deallusol i greu gwrthrych defnyddiol/ymarferol naill ai ar gyfer y byd digidol neu’r byd ffisegol. Fodd bynnag, ar yr adeg y caiff yr adnodd hwn ei lunio, ni cheir unrhyw brawf cyfreithiol i bennu a fyddai’r hawlfraint yn cael ei neilltuo i grëwr y sgan 3D os yw’r arteffact gwreiddiol yn dal i fod dan hawlfraint.

Hefyd, mae’n bwysig ystyried y goblygiadau moesol sydd ynghlwm wrth wneud sgan 3D o arteffactau â tharddiad dadleuol. Yn achos sefydliadau treftadaeth sy’n cadw arteffactau a gafodd eu dwyn o wlad eu tarddiad, neu os na wyddys pa ddull caffael a ddefnyddiwyd, dylent ofyn a yw gwneud sgan 3D o’r arteffactau hynny yn iawn yn foesol.

Hawlfraint neu Creative Commons?

Ar ôl creu sgan 3D, y peth nesaf i’w ystyried yw sut fath o hawlfraint neu drwydded Creative Commons sydd ei angen ar gyfer y sgan 3D. Gellir dod o hyd i gyngor ynghylch Creative Commons ar Creative Commons. Ceir enghreifftiau o sut y gellir cymhwyso Creative Commons at wrthrychau hanesyddol ar SketchFab – Heritage. Mae Sketchfab yn galluogi cynulleidfaoedd byd-eang i gael mynediad at, a defnyddio, modelau 3D sy’n cynrychioli treftadaeth ddiwylliannol o bob rhan o’r byd trwy gyfrwng rhith-ymweliadau, gan archwilio sganiau 3D o wrthrychau ac ychwanegu nodiadau at y modelau. Mae amgueddfeydd megis y British Museum yn defnyddio ‘CC Attribution-Non-Commercial-Share-Alike’ (CC BY-NC-SA) gyda nodwedd y gellir ei lawrlwytho ar y safle. Mae’r drwydded hon yn caniatáu i’r defnyddwyr gael mynediad at y model, a’i ddefnyddio, cyn belled â’u bod yn priodoli’r model i’r British Museum ac yn ei ddefnyddio at ddibenion anfasnachol. Hefyd, pe bai unrhyw fersiynau gwahanol yn cael eu gwneud, rhaid eu dosbarthu dan yr un drwydded.

 

3. Pethau i’w hystyried wrth ddigidoleiddio eich casgliad

Gan eich bod bellach wedi archwilio rhai syniadau’n ymwneud â modelu 3D a hawlfraint, efallai y byddai’n ddefnyddiol ichi archwilio enghraifft a all eich helpu i feddwl sut i ymdrin â hyn yn eich sefydliad eich hun.

Darllenwch trwy achos SketchFab yn ymwneud â sganio 3D a’r posibilrwydd o dorri rheolau hawlfraint. 

Os ydych yn ystyried defnyddio sganio ac argraffu 3D i ddigidoleiddio eich casgliad, gallwch ddefnyddio’r cwestiynau hyn i’ch helpu i ddod o hyd i arteffactau priodol:

  • Ai’r sefydliad sy’n berchen ar yr hawlfraint ar hyn o bryd?
  • Pa resymau sydd gennych dros ddefnyddio sganio 3D (meddyliwch am ymchwil/addysg/allgymorth/dychwelyd eitemau i wlad eu tardiad)?
  • A gaiff y modd y caffaelwyd y gwrthrych ei herio?
  • A yw’r gwrthrych yn ddiwylliannol ansensitif?
  • A yw hi’n briodol digidoleiddio’r arteffact hwn (meddyliwch am bolisïau’n ymwneud ag arddangos gweddillion dynol)?
  • Sut y caiff y gwrthrych digidol ei arddangos a pha fesurau Creative Commons neu hawlfraint a ddefnyddir?

 

4. Pwyntiau allweddol ac adnoddau ychwanegol

Dyma’r pwyntiau hollbwysig i’w cadw mewn cof:

  • Mae sganio ac argraffu 3D yn gallu bod yn fenter ddrud a llafurus, felly mae’n bwysig ichi ymgorffori unrhyw brosiect o’r fath yn strategaeth yr amgueddfa.
  • Cymerwch amser i archwilio a yw eich sefydliad yn berchen ar hawlfraint yr arteffact y dymunwch ei ddigidoleiddio, a gwnewch yn siŵr eich bod yn gofyn caniatâd deiliad yr hawlfraint cyn mynd ati i wneud sgan 3D ohono.
  • Mae sganio 3D yn esgor ar gyfleoedd newydd i rannu casgliadau, felly wrth ddelweddu sganiau 3D meddyliwch yn ofalus am hygyrchedd. Trwy ganiatáu i gynulleidfaoedd lawrlwytho, rhannu, a hyd yn oed wneud argraffiad 3D o arteffactau, bydd modd annog dulliau newydd o ymgysylltu â chynulleidfaoedd.

Rhagor o adnoddau

 



More help here


Pottery shard from a Farewell mug at Portland Museum

Creating 3D digital models of museum collection objects

The Portland Museum is dedicated to working with its local community to protect and promote the unique heritage of the Isle of Portland in Dorset. Over the past five years, the museum has used advances in digital technology across the arts and heritage sectors to create new ways for people to engage with its collections. This resource explains how the museum trained and supported volunteers to produce 3D digital models of items from its collection.

 
A young boy and girl playing in front of some ruins of an abbey

How to assess the future digital skills of your heritage organisation

Staying up-to-date with the latest technological opportunities is a time consuming but important task. This resource outlines some key areas where knowledge and skills development may be important for your future work. Useful resources and sites are also provided to support you in keeping up-to-date.

 
A woman on a path taking a picture of the trees that surround it

The pros and cons of switching to free and open-source digital tools and software

Open-source software and creative commons-licensed materials offer important opportunities for the smaller organisation to enhance their digital capabilities. But are there drawbacks with such free resources? This guide provides definitions and examples along with a review of what to consider when using open-source and creative commons software and materials.

 

Browse related resources by smart tags:



3D Collections Content creation Creative commons Digital tools IP
Published: 2022
Resource type: Articles






 
 


More help here



Digital Heritage Hub is managed by Arts Marketing Association (AMA) in partnership with The Heritage Digital Consortium and The University of Leeds. It has received Department for Digital, Culture, Media and Sport (DCMS) and National Lottery funding, distributed by The Heritage Fund as part of their Digital Skills for Heritage initiative. Digital Heritage Hub is free and answers small to medium sized heritage organisations most pressing and frequently asked digital questions.

Arts Marketing Association
Heritage Digital
University of Leeds logo
The Heritage Fund logo